Sot thuajse një e treta e shtetasve shqiptarë jetojnë
jashtë Shqipërisë. Nga pjesa e mbetur shpenzohen
gati ½ milioni dollarë në vit vetëm
për udhëtime turistike, pa përfshirë ato
të natyrave të tjera. Pra, për shqiptarët
e sotëm udhëtimet jashtë janë bërë
aq të zakonshme saqë mund të cilësohemi
si “një komb në udhëtim”. Kjo do
të thotë se udhëtimet e veçanta nuk
duhet të kenë ndonjë domethënie të
madhe. Por nuk është plotësisht kështu.
Sidomos ato që bëhen për herë të
parë kanë gjithnjë domethëniet e tyre.
Ato, veç të tjerave, kanë vlera të mëdha
njohëse. Çdo vend përfaqëson një
përvojë më vete. Studiuesit, dhe përgjithësisht
njerëzit e letrave, madje edhe vizitorët e thjeshtë,
gjithnjë kanë qenë dhe janë të prirur
për ta ballafaquar përvojën e vendit të
tyre me atë të vendit në të cilin kanë
udhëtuar. Në jo pak raste nga ballafaqime të
tilla kanë dalë vepra e kryevepra të letërsisë,
shkencës, kulturës. Sociologët kanë një
fushë të shkencës së tyre, sociologjinë
krahasuese, që merret mirëfilltazi me krahasimin
e vlerave dhe përvojave.
Unë isha këto ditë në Moskë. Jo për
qëllime studimi, por tjesht si si pjesë e një
grupi të organizuar nga “Sun Traval & Tours”.
Por pata rastin t’i shihnja gjërat ‘nga poshtë’,
si të thuash, t’i prekja me dorën time. Dhe
ndoshta nuk do të kisha më shumë gjëra
për të thënë, nëse do të qëndroja
gjatë nëpër bibliotekat e Akademisë së
Shkencave të Moskës. Në këtë vështrim
besoj se përshtypjet e mia personale meritojnë të
bëhen publike.
Për mua Rusia dhe Moska ishin sa të njohura aq edhe
të panjohura apo të keqnjohura. Është
bërë e zakonshme të themi, për shëmbull,
se Shqipëria ka patur një fat të përbashkët
me Lindjen Europiane, pra edhe me Rusinë. Kjo në
kuptimin e të qenit si vende ish-komuniste. Nga sa pashë
në Moskë, më duket 15 vjet pas rënies
së perandorisë sovjetike, emëruesi i përbashkët
“ish-komuniste” apo “postkomuniste”
e ka humbur në mënyrë të qartë çdo
kuptim. Ç’mund të përfaqësojë
ai, për shëmbull, në krahasimin apo vlerësimin
e rrugëve të zhvillimit të Rusisë, Hungarisë,
Çekisë, Shqipërisë, Bjellorusisë
apo Kazakistanit? Thuajse asgjë.
Duket se është e pakuptimtë, gjithashtu, që
ato të klasifikohen me emruesin e përbashkët
“vende në tranzicion”. Kjo sepse një
pjesë e vendeve të Lindjes Europiane janë bërë
tanimë edhe zyrtarisht pjesë e Bashkimit Europian,
ndërsa të tjerat po zhvillohen shpejt. Për
ne tranzicioni është shndërruar në një
mjet që “justifikon” të gjitha prapësitë
tona të sotme. Në Moskë, përkundrazi,
unë dhe kolegët e mi nuk pamë ndonjë shenjë
tranzicioni. Atje zhvillimi tranzicionalist nuk ka njohur
shumë zig-zake apo kthime mbrapa. Rrënimi nuk njihej
si koncept e praktikë. Madje Rusia ka aktualisht një
stabilitet të admirueshëm ekonomik.
Po ndikimi i historisë dhe trashëgimia komuniste?
Te ne e kaluara apo historia vazhdon të jetë aq
e pranishme (gjithnjë si “fajtore”), saqë
duket sikur ky vend (keq)drejtohet jo nga shumica, pra mazhorancat
qeverisëse, por nga të shumtit (të vdekurit).
Në Moskë kam parë një realitet krejt tjetër.
Atje ishte e ndarë historia nga politika e ditës
dhe zhvillimet korente. Dhe, krejt ndryshe nga ç’ndodh
te ne, atje bashkëjetonin të gjithë: Pjetri
i Madh dhe Ivani i Tmerrshëm, Lenini e Romanovët,
Stalini e Trocki etj., etj., pra viktimizues e viktima. Në
Kremlin, për shëmbull, është Mauzoleumi
i Leninit. Në anë të lumit të Moskës
është një monument i tij. Stacioni kryesor
i metrosë së Moskës quhet “Biblioteka
e Leninit”. Portreti i tij është gdhendur
kudo ku ai ka zhvilluar një aktivitet domethënës.
Varri i Stalinit vazhdon të jetë, gjithashtu, pikërisht
në Kremlin. Para tij është edhe busti i Stalinit,
krah atyre të figurave të mëdha të kombit
rus. Zhukovi (i shkarkuar ‘në ajër’
pas vizitës në Tiranë) ka një monument
në kalë sa ai i Skëndërebut tonë.
Mikojani, Molotovi etj., të gjithë ishin atje në
buste apo të gdhendur në fasada godinash e institucionesh.
Unë, ‘shqiptari mistrec’ e provokova shumë
herë Sashën, rusin që na shoqëroi gjatë
qëndrimit tonë në Moskë, duke na shpjeguar
gjithçka, për ta nxitur të bënte ndonjë
“interpretim politik” të historisë së
tyre. Por ai asnjëherë nuk ra në “grackën”
time. Ai vetëm shpjegonte histori: në këtë
kohë kështu, në këtë kohë ashtu.
Telegrafikisht, pa komente e vlerësime subjektive. Në
‘Kopshtin Mbretëror’, kështu quhet një
park në anë të mureve të Kremlinit, ishin
piramidat e qyteteve që ishin shpallur zyrtarisht “qytet
hero”. Ndër to ishte Stalingradi. “Pse Stalingrad
e jo Vollgagrad”, e ngacmova sërish Sashën.
Ai më dha këtë shpjegim: “Pas rënies
së komunizmit, u ndryshua ky mbishkrim, sikurse vetë
emri i qytetit. Por ndërhynë historianët dhe
argumentuan se Hitleri e sulmoi këtë qytet pikërisht
se ai lidhej me emrin e armikut personal të tij. Ndryshe
ai nuk do ta sulmonte dhe qyteti nuk do të ishte bërë
“hero”. Më pas mbishkrimi u korrigjua, u
ribë Stalingrad. Edhe në disa mozaikë, vijoi
Sasha, u zëvendësua fytyra e Stalinit në turmë
me atë të Juri Gagarinit. Por doli një gjë
e shëmtuar që u korrigjua shpejt. Pra miqtë
e mi, historia është histori, pavarësisht vullnetëve
të sotme”, vijoi Sasha. Ky është, në
gjykimin tim, një tjetër “leksion” që
vjen nga përvoja ruse.
Moskovitët, rusët përgjithësisht (sikurse
edhe turqit, egjyptianët, grekët, italianët,
francezët etj.), ishin mjeshtër të ‘shndërrimit’
të historisë në një biznes gjigant. “Shisnin”
histori nga mëngjezi në mëngjez, si në
një industri të vërtetë. Kremlini me rreth
27 ha sipërfaqe ishte plot turistë. Madje ishte
hapur për ta qysh në vitin 1955. Tregjet e Moskës
turistike ishin plot me relike të historisë së
tyre. Pa asnjë përjashtim. Njësoj si matrioshkat
(kukullat e famshme ruse) shiteshin edhe kapelja apo llulla
e Stalinit. Në tregun turistik ata kishin hedhur gjithçka:
nga katedralet 7-8 shekullore te salla “Gjeorgjevskaja”,
nga romanovët te komsomolasit, nga Pallati i Dimrit të
kryeqytetit të vjetër, te pallati i Kongreseve të
kryeqytetit të ri. Thuajse gjithçka. Unë
besoj se, me këtë mentalitet, shqiptarët nuk
do ta prishnin ‘Muzeun e Enverit’, por vetëm
do t’i shtonin një pavion me anën tjetër
të medaljes së kësaj figure tejet kontradiktore
dhe “do ta nxirrnin në tregun turistik”,
për të qethur kupona.
Dhe Rusia “shiste” histori, megjithëse ajo
është një vend pa antikitet. Formimi i shtetit
rus daton në vitin 882 e jo më parë. Merret
me mend se ç’mund të bënin ata po të
kishin qytete dymijë e katërqind vjeçare,
siç kemi ne Beratin, Elbasanin, Durrësin apo Shkodrën,
po të kishin një amfiteatër si ai i Durrësit,
i dyti pas Koloseut të Romës apo po të kishin
“Trojën e Re”, siç quan Eskili në
Eneidan e tij, Butrintin tonë etj., etj.
Pra turizmi është ekonomi, është biznes.
Ky është “leksioni” i tretë që
morëm në Moskë. Por, nisur nga sa pamë,
turizmi nuk është një çështje që
lidhet vetëm me operatorët që veprojnë
në këtë fushë, siç janë agjencitë
turistike. Ai nuk lidhet thjesht me investitorët, vendas
apo të huaj, që i derdhin paratë e tyre në
hotele, motele, plazhe private, pishina apo restorante. Ai
nuk është as vetëm çështje që
lidhet me pushtetin lokal dhe subjekte të tjera të
shoqërisë të kësaj apo asaj pjese të
të vaçantë të Shqipërisë,
të themi të Durrësit, Vlorës, Sarandës,
Beratit, Gjirokastrës, Shkodrës etj. Turizmi është
një çështje shtetërore. Ai lidhet me
politikat shtetërore, me strategjinë e zhvillimit
kombëtar, me imazhin e vetë shtetit, me kulturën
tonë tradicionale e, po aq, me kulturën qytetare
e të shërbimit të shoqërisë së
sotme shqiptare. Çështja është nëse
do të ketë apo nuk do të ketë turizëm
Shqipëria, si një e tërë dhe jo parcela
të veçanta të saj. Na duhet pra një
strategji kombëtare zhvillimin e turizmit ku të
përfshihet gjithçka lidhet me të: struktura
dhe infrastruktura e tij, turizmi kulturor dhe agroturizmi,
industria, financat, bujqësia, kultura e shërbimit,
qytataria turistike etj. Ndryshe nuk do të kemi turizëm,
siç nuk kemi aktualisht.
Ka ardhur koha që të ndryshojmë vetë metodologjinë
e vlerësimit të turizmit shqiptar. Së pari,
duhet përjashtuar nga llogaria emigrantët shqiptarë
që vinë për dokumente, se kanë mall apo
se kanë ndonjë hall. Nëse përjashtojmë,
për efekt llogaritje, edhe kosovarët ose të
ashtuquajturin turizëm patriotik (me prirje për
t’u pakësuar), çfërë mbetet pas
kësaj? Thuasje asgjë.
Turizmi është llogari. Në Moskë, për
shëmbull, ne ishim vendosur në hotel “Kozmos”.
Ai kishte rreth dy mijë vende, sikurse ambiente të
pafundme argëtimi e shërbimi. Restoranti i tij quhej
“Kalinka”, simboli i shpirtit rus, në të
cilin klientët turistë mund të përzgjidhnin
për ngrënie, pa asnjë kufizim, midis dyqind
asortimenteve. Klientët, midis materialeve informuese
për të gjitha shërbimet, gjenin në dhomat
e tyre edhe një anketë anonime, me lutjen për
ta plotësuar dhe për ta hedhur në një
vend të vaçantë në hollin e këtij
hoteli. Me këtë anketë hoteli, si institucion
ende shtetëror, por ama kapitalist, vlerësonte e
korrigjonte vetveten, në përputhje me sugjerimet
e klientëve. Dhe (besoni) gjithçka ofrohej me
çmime më të ulëta se në bregdetin
tonë, të themi në Durrës apo Vlorë.
Këtej dalin disa momente që ndoshta meritojnë
vëmendje.
Së pari, subjektet turistike, sot të parcelizuara
si vetë parcelat bujqësore, duhet të kooperojnë
me njëra-tjetrën, për të krijuar njësi
komplekse shërbimi e argëtimi.
Së dyti, me turizmin është e lidhur edhe bujqësia,
sikurse artizanati tradicional etj. Nuk mund të ketë
çmime konkurruese të turizmit shqiptar me domate
greke apo mollë austriake, për shëmbull. Pra
duhet të arrijmë të ofrojmë shërbime
edhe me çmime që të konkurrojmë Budvën,
Dubrovnikun, Tenerifen (Spanjë), Stambollin, Antalian,
Moskën etj., etj. Ndryshe, pse duhet të vinë
këtu?
Së treti, turisti i huaj vjen me guida konkrete disaditore,
të cilat duhet përgatitur, fillimisht nga dikasteri
përkatës, në mënyrë nominale së
bashku me operatorët që veprojnë në fushën
e turizmit. Kjo kërkon ndërhyrje të shpejtë
për përmirësimin e disa nyjeve të veçanta.
Si mund të ketë ndërtime pa leje, për
shëmbull, edhe brenda territorit të amfiteatrit
të Durrësit(!).
Së katërti, turizmi duhet sponsorizuar nga shteti,
të paktën sa për fillim. Kjo si për të
krijuar kapacitete turistike brenda vendit ashtu edhe për
reklamimin e tyre në rrjetet e informacionit apo publicitetit
ndërkombëtar, me qëllim që Shqipëria
të futet në hartën turistike të botës.
Së fundi, turizmi është edhe qytetari. Në
përfytyrimet e shqiptarëve Moska dhe Rusia kanë
qenë të dominuara nga shpirti revolucionar. Siç
kemi dëgjuar. Ose, të paktën, nga frymëzime
të tjera të ngjashme. Nga sa pashë më
rezulton se Moska dominohet nga shpirti qytetar. Unë
shëtita në disa ditë kudo nëpër Moskë.
Askund nuk pashë letra përtokë, as çimçakizë,
as bishta cigaresh. Madje as kosha plehrash. Një Zot
e di si ishin organizuar gjërat. Në një qytet
me rreth 14-15 milionë banorë (sa pesëfishi
i Shqipërisë), nuk pashë në asnjë
fasadë pallati rroba të nderura. Përgjatë
gjithë lumit gjarpërues e të lundrueshëm
të Moskës nuk pashë qoftë edhe një
shishe apo bidon uji të hedhur, nga një i dehur
për shëmbull. Nëpër metronë gjigante,
deri 90 metra thellësi, të Moskës (mendoni
ç’do të ndodhte sikur të ndërpritej
energjia elektrike qoftë edhe për një minutë)
nuk pashë një zhgarravinë në mure. Nuk
pashë në to ndonjë mozaik të prekur nga
dikush, le të themi ndonjë deformim të mjekrës
së Leninit apo mustaqeve të Stalinit. Të krijohej
përshtypja se te ata njerëz nuk kishte duf, ndjenja
hakmarrjeje, gjykime të verbëra.
Unë kisha dëgjuar se në Moskë kishte shumë
hajdutë. Por në të gjithë Moskën
nuk njihej qepeni apo rrethimet mbrojtëse, as mbi tokë,
as nën tokë, në metrotë apo nënkalimet
e saj. Unë dhe kolegët e mi, udhëtuam me autobus
nëpër të gjitha rrugët kryesore të
Moskës. Por nuk dëgjova një buri makine, një
britmë, një të sharë, një grindje
shoferësh apo kalimtarësh. Nuk pashë në
asnjë rast ndonjë tentativë për të
kaluar pa radhë, ndonjë polic që të ndërhynte
për të vendosur rregull. Jo, rregulli vendosej si
me frymën e shentë. Pra me frymën e qytetarisë
moskovite apo ruse, të këtyre njerëzve thuajse
përherë me libra në dorë. Unë kam
jetuar disa vjet jashtë Shqipërisë, siç
kam patur rastin të shkoj ngado: në Evropë,
Amerikë, Afrikë. Por, në gjykimin tim, Moska
shquhet për kulturë qytetare, jo vetëm në
raport me ne, por edhe me çdo shtet tjetër.
Rastisi që në linjën Tiranë-Vjenë
dhe, pas disa ditësh, sërish në linjën
Vjenë-Tiranë të udhëtonim në një
avion me kryeministrin Berisha. Nuk morëm vesh se pse
qëndroi disa ditë në Vjenë. “Për
arësye shëndetësore”, na thanë,
megjithse tek u përshëndetëm njerëzishëm
me të na u duk mirë me shëndet. Personalisht
nuk di pse ndjeva njëfarë respekti jo të zakontë
për këtë njeri vullnethekurt. Ndoshta ngaqë
ai të paktën po udhëtonte në një
linjë të zakonshme (jo me çarter, si paraardhësi
i tij), në një avion që nisej në pesë
të mëngjezit (vajtja) dhe në njëmbëdhjetë
të natës (kthimi). Pra “shtërngimi i
rripit” duket se funksionon te kjo qeveri. Madje dy
ministra të kabinetit të tij (Mediu dhe Basha) nuk
ishin as në kategorinë “biznes” të
biletave më të shtrenjta, por në kategorinë
“ekonomi”, pra të biletave të zakonshme.
Një mrekulli e vërtetë na u shfaq kur avioni
u ngrit mbi Vjenë. Duket se ngjyrat e ‘ylberit
vienez’ ishin dyqind, në mos dymijë. Si është
e mundur, mendova, që pushtetarët tanë, këta
njerëz jo pak të gjezdisur, së pari kryeministri
Berisha që rastisi të ishte aty, të mos frymëzohen
nga realitete të tilla për të bërë
diçka të bukur, ndërtuese, për vendin
e tyre.
Ndërtimi, jo vetëm në kuptimin fizik, por edhe
shpirtëror, është sfida jonë e vërtetë.
E të gjithë qytetarëve, pa përjashtim.
Të angazhohemi, jo thjesht të shpresojmë. Kjo
është çështja.
Dje në Paris, përfaqësuesit e
Këshillit të Sigurimit u mblodhën sërish
përballë urgjencës së çështjes
iraniane. Aktualisht po punohet rreth deklaratës së
ardhshme të Këshillit të Sigurimit dhe formulimit
të një qëndrimi të përbashkët
në mbledhjen e 9 majit në Nju Jork, ku do të
mblidhen ministrat e Jashtëm të vendeve anëtare
të Këshillit të Sigurimit, plus Gjermania.
Tashmë mendohet të bllokohen të gjitha pasuritë
e liderëve iranianë në Perëndim, të
bllokohen lëvizjet e tyre në vendet perëndimore
si dhe të kufizohen vizat e komunitetit shkencor iranian
në Perëndim. Madje evropianët duket se janë
gati të adoptojnë dhe masa për të hequr
garancitë e eksporteve drejt Iranit si dhe vendosjen
e një kontrolli të produkteve dhe eksporteve që
mund të shërbejnë në fushën bërthamore
të këtij vendi. E megjithatë, duket se Irani
kërkon t’i bëjë sfidë Perëndimit
në rrugën e tij të vendosur, duke shkelur të
gjitha angazhimet e marra me nënshkrimin e traktatit
të mos-përhapjes së armëve bërthamore.
Edhe pse zyrtarët iranianë flasin për një
sulm të mundshëm të Amerikës kundër
instalimeve iraniane bërthamore, përsëri presidenti
iranian në fjalimet e tij populiste deklaron se “rezoluta
të tilla që kërkon të bëjë Perëndimi
kundër Iranit janë të kota dhe pa vlerë
për kombin iranian”.
Çelësi në duart e Moskës
Nëse diplomatët perëndimorë thonë
se “çelësi i zgjidhjes së çështjes
iraniane është në duart e Moskës”
ata kanë të drejtë, pasi kështu është
dhe realisht. Që para fillimit të kësaj krize,
Rusia shihte tek Irani një partner gjeo-strategjik dhe
të nevojshëm për politikën e tij ndërkombëtare
dhe interesat vitale të mbetjes së Rusisë si
një fuqi e madhe. Në fakt, Rusia ka qenë gjithnjë
e rezervuar që dosja iraniane t’i kalonte Këshillit
të Sigurimit dhe OKB-së. Madje, që në
fillim rusët kërkuan që Agjencia Ndërkombëtare
e Energjisë Atomike (AIEA) të jetë një
“agjenci teknike” dhe jo një agjenci për
ruajtjen e paqes e të sigurisë. Madje kur me ngulmin
e Amerikës dhe të evropianëve u kërkua
që dosja nga AIEA t’i kalojë Këshillit
të Sigurimit, rusët këmbëngulën që
ajo të ishte thjesht “për informim”.
Dihen marrëdhëniet e ngushta të Rusisë
me Iranin dhe interesat e rusëve në Kaukaz dhe në
Azinë Qendrore për të larguar që andej
influencën amerikane si dhe për të luftuar
fondamentalizmin sunit. Veç të tjerash, Irani
është një treg i madh për Rusinë
në fushën e tregtimit të armëve. Ishte
Rusia që i shiti Iranit sistemet mbrojtëse anti-ajrore
që ndihmojnë për mbrojtjen e instalimeve bërthamore
në rast sulmi nga aviacioni amerikan. Në debatin
politik e diplomatik që rusët bëjnë me
evropianët dhe amerikanët, ata pohojnë se janë
kundër sanksioneve dhe goditjeve ndaj Iranit pasi kjo
mund të krijonte hapjen e një konflikti të
tmerrshëm. Moska ka frikë se çdo referencë
ndaj kapitullit VII të OKB-së mund t’i hapë
rrugë Perëndimit për përdorimin e forcës
në rast se Irani nuk heq dorë nga objektivi i tij
i prodhimit të bombës atomike, rrugë të
cilën e ka nisur siç e dëshmojnë të
gjithë treguesit e pohuar nga inspektorët e AIEA-së.
Në mbledhjen e ministrave të Jashtëm të
vendeve anëtare të NATO-s në Sofie, ministri
i Jashtëm rus Lavrov, i u përgjigj pozicionit të
shprehur të ministrit të Jashtëm francez Douste-Blazy,
duke u deklaruar kundër çdo lloj sanksioni ndaj
Iranit. Si avokate e Iranit, kuptohet që interesat e
Rusisë janë shumë më të mëdha
se sa fakti nëse e ka apo jo bombën atomike. Rusia
mendon vetëm për tregjet e armëve dhe të
energjive bërthamore (ndërtimi i centraleve bërthamore
me teknologjitë ruse, etj), dhe goditja e Iranit i mbyll
një treg mjaft të madh, pa folur për rëndësinë
e aleancës gjeo-strategjike. Punë e madhe nëse
Irani prodhon bombën atomike! – mendojnë në
thellësi të interesave të tyre liderët
rusë. Dhe kjo padyshim është një filozofi
mendjeshkurtër pasi këtu bëhet fjalë jo
thjesht për një bombë atomike, siç ka
dhe të tjera të tilla nëpër botë,
por për një “bombë atomike integriste”,
në duar fanatikësh që mund të hidhet në
çdo kohë në emër të një ideologjie
fetare apo në emër të një “xhihadi”.
Atëherë edhe interesat e Rusisë, do të
cënoheshin, ashtu siç do të cënoheshin
edhe interesat e vendeve islamike që janë partnerë
të Perëndimit. “Bombës integriste”
nuk i dihet asnjëherë se kur mund të shpërthejë
dhe në ç’rrethana, për më tepër
në një vend si Irani, që së fundi u ka
bërë thirrje mijëra vullnetarëve kamikazë
që të bien martirë për Iranin në
rast konflikti. A është e sigurt Rusia se do të
jetë gjithnjë në strehë të një
bombe të tillë?...
Kuptohet që përmes rolit të saj si mediatore
midis Iranit dhe Perëndimit, Rusia kërkon të
rrisë rolin e saj në skenën internacionale,
për të thënë se problemet e mëdha
që kalon bota nuk mund të zgjidhen pa mediacionin
dhe pjesëmarrjen e saj. Rusia nuk mund ta pranonte të
mbetej jashtë tryezës së bisedimeve si në
rastin e shpërbërjes së Jugosllavisë apo
krizës dhe luftës në Kosovë. Por sido
që të jetë, kriza iraniane po bëhet gjithnjë
e më shumë e tensionuar dhe komplekse. Është
e vërtetë që Irani ka besim në veton e
Rusisë dhe të Kinës në mbledhjen e Këshillit
të Sigurimit, por njëkohësisht ajo ka dhe frikën
e një sulmi ajror, duke u përsëritur i njëjti
skenar i sulmit të instalimeve bërthamore të
Irakut në vitin 1981, sulm që i dha fund të
gjitha aspiratave të Sadam Huseinit që të prodhonte
bombën atomike, i cili, po ta kishte, padyshim që
do t’i hidhte bombat në të gjitha anët
e botës. Ja pse Amerika dhe Bashkimi Evropian janë
në një front të përbashkët për
ta ndaluar me çdo kusht Iranin në rrugën
e tij për prodhimin e bombës atomike, që siç
kanë deklaruar më pas ideologët iranianë,
“Irani do të prodhojë gjer 20-40 bomba atomike
në vit”. Kuptohet se ç’arsenal të
tillë të tmerrshëm do të krijonte Irani,
armë që në duar fanatikësh do ta hidhte
gjithë botën në erë. Me të drejtë
ministri i Jashtëm francez Douste-Blazy, deklaroi së
fundi në mbledhjen e Sofjes se, “përballë
qëndrimit të Teheranit dhe përshpejtimit të
programeve bërthamore, ne duhet t’i dërgojmë
Këshillit të Sigurimit një mesazh të shpejtë
dhe të vendosur”.
Një kompromis është ende i mundshëm
Pavarësisht nga deklaratat e bëra, si nga amerikanët
ashtu dhe nga presidenti iranian Ahmadnexhat, të cilat
janë pa ekuivoke dhe të drejtpërdrejta kundër
njëri-tjetrit, mundësitë e një kompromisi
në javët apo 2-3 muajt që vijnë janë
të mundshëm, edhe pse afati i ultimatumit të
perëndimorëve ka marrë fund dhe tashmë
pritet veçse mbledhje e 9 majit në Nju Jork. Senatori
republikan amerikan Riçard Lugar është shprehur
para pak kohësh se, “kontaktet e drejtpërdrejta
me Iranin do të ishin të dobishme”. Por zëdhënësit
e Shtëpisë së Bardhë nuk e komentuan këtë
deklaratë. Kuptohet që politikanët amerikanë
ndjehen të përgjegjshëm ndaj një sulmi
iranian kundër interesave amerikane, në një
kohë që kriza irakiane ende nuk është
zgjidhur. Nga ana tjetër, vendet evropiane, e në
mënyrë të veçantë diplomacia franceze
deklaron se “ka ardhur koha për të hapur negociata
të drejtpërdrejta midis Amerikës dhe Iranit”,
meqenëse iniciativa e tyre, pra ajo e Trojkës evropiane
(Francë, Angli, Gjermani) nuk dha asnjë rezultat.
Francezët mendojnë se rusët do të ishin
dakord me një negocim të tillë të drejtpërdrejtë
dhe po kështu edhe kinezët, duke pranuar tashmë
rolin e Iranit si një fuqi në këtë rajon.
Sigurisht rusët do të preferonin që negociatat
të hapeshin në kuadër multilateral, pra që
në tavolinën e bisedimeve të ishin dhe ata,
dhe BE-ja, dhe ndoshta dhe kinezët. Por a do të
hapen këto negociata dhe kur? Kuptohet që askush
nuk e do sot një ndërhyrje ushtarake edhe nëse
këtë të drejtë, teorikisht në rast
rreziku të kërcënimit të paqes dhe shkeljes
së traktateve të pranuara më parë botërisht
ia jep karta e OKB-së. Por kuptohet se një konflikt
mund të destabilizonte plotësisht një rajon
tepër të brishtë dhe me shumë probleme
konfliktuale që lidhen me probleme historike, fetare,
apo politike. Ja pse dhe presidenti Bush deklaroi së
fundi, se “Amerika është për një
zgjidhje në rrugë diplomatike dhe paqësore”.
Vallë është një sinjal për kompromis
apo është thjesht si një etapë e nevojshme
negocimi për të justifikuar më pas një
ndërhyrje të mëvonshme, si rezultat i dështimit
të zgjidhjes së kërkuar diplomatike e paqësore?!
Ja pse dhe zyrtarët e lartë amerikanë deklarojnë
nga ana tjetër se “ambicia e Iranit për të
prodhuar bombën atomike është një çështje
tepër e rëndë që cënon sigurinë
kombëtare”. Në pozicionin më të
vështirë duket se është Izraeli, jo thjesht
nga fjalët e presidentit iranian se “Izraeli duhet
zhdukur nga harta e botës”, por sepse Irani ka
pohuar botërisht se “nëse Irani qëllohet
nga amerikanët, i pari objektiv i tyre do të jetë
goditja e Izraelit”. Dhe armët e tyre të sofistikuara,
misilet moderne në distancë të gjatë,
mund ta cënojnë rëndë integritetin e shtetit
të Izraelit. Kuptohet që çdo kush në
botë thotë se ç’punë ka Izraeli
me kontradiktat amerikano-iraniane. Padyshim ky është
një shantazh që i bëhet Amerikës, duke
menduar se lobi i fuqishëm izraelit në Amerikë
nuk do a lërë presidentin Bush të shkojë
gjer në ndërhyrjen radikale, atë të goditjes
së instalimeve bërthamore iraniane. E megjithatë,
ideja e një “bombë atomike integriste”
është akoma më e frikshme se sa kjo.
Pra le të shpresojmë që deri në ditët
apo javët që vijnë të gjendet një
kompromis i mundshëm!
